บทคัดย่อ
บทความนี้เสนอว่าความพ่ายแพ้ซ้ำของขบวนการเคลื่อนไหวเพื่อประชาธิปไตยในไทยตลอดห้าสิบปีที่ผ่านมา
มิได้เกิดจากการขาดพลังมวลชน หากเกิดจาก กลไกเชิงโครงสร้างหกชุด ที่ทำงานร่วมกันจนแปลงพลัง
ของประชาชนให้ “เผาผู้ถือคบไฟก่อนเสมอ” กลไกทั้งหกได้แก่ กับดักผู้ร้ายคนเดียว (personification),
อารมณ์แทนการกระทำในยุคแพลตฟอร์ม (emotion-as-action), วีรชนนิยมและการเน้นตัวบุคคล (hero-worship),
ความเร่งรีบที่ตกเป็นเหยื่อของเกมยาว (urgency), การประนีประนอมปลอมที่ไม่แตะกลไกสำคัญ
(false reconciliation), และความรุนแรงของรัฐในฐานะการสอนผ่านบาดแผลไม่ได้ชำระ
(trauma-as-pedagogy)
บทความใช้กรณีศึกษาจากเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519, พฤษภาคม 2535, เมษายน–พฤษภาคม 2553,
การยุบพรรคอนาคตใหม่และก้าวไกล, คลื่นเยาวชนปี 2563, และการจัดตั้งรัฐบาลปี 2566 เพื่อสาธิต
ตรรกะภายในของกับดักแต่ละประเภท และเสนอแนวทางก้าวข้ามเชิงปฏิบัติที่ตระหนักในข้อจำกัดของ
การเมืองไทยเชิงโครงสร้างโดยไม่ตกเป็นเชลยของความสิ้นหวัง
คำสำคัญ:
การเมืองมวลชน
เครือข่ายอำนาจ
อุดมการณ์ประชาธิปไตย
การเมืองไทยร่วมสมัย
ความรุนแรงของรัฐ
ทฤษฎีการเคลื่อนไหวทางสังคม
กับดักที่ 1 / SIX TRAPS
กับดักผู้ร้ายคนเดียว
The Personification Trap
การเมืองไทยตลอดสามทศวรรษหลังเต็มไปด้วยชื่อที่ถูกยกเป็น “สัญลักษณ์ของปัญหา” —
ทักษิณในยุคหนึ่ง สุเทพ เทือกสุบรรณในอีกยุค ประยุทธ์ จันทร์โอชาในช่วงต่อมา และแม้แต่ชื่อ
ผู้นำฝ่ายประชาธิปไตยเองก็ถูกฝ่ายอนุรักษนิยมยกเป็น “ผู้ร้าย” ในแบบของตน การจัดวางความขัดแย้ง
ทางการเมืองในรูปของบุคคลเป็นปรากฏการณ์ที่วรรณกรรม social movement studies เรียกว่า
personification of conflict ซึ่งเกิดขึ้นทั่วโลก[1]
แต่ในบริบทไทยมันสร้างผลเสียที่รุนแรงเป็นพิเศษ เพราะสังคมไทยมีวัฒนธรรมของการเน้นตัวบุคคล
ทั้งในระดับสถาบันและระดับครัวเรือน
1.1 ตรรกะของกับดัก
กับดักนี้ทำงานผ่านสมมติฐานที่ไม่ได้พูดออกมาสามชั้น: (ก) ปัญหาการเมืองมีสาเหตุจากบุคคล,
(ข) การกำจัดบุคคลนั้นจะแก้ปัญหาได้, และ (ค) ผู้นำฝ่ายตรงข้ามคือผู้ร้าย เมื่อทั้งสามชั้นนี้
ทำงานร่วมกัน ขบวนการทางการเมืองจะเสียทรัพยากรส่วนใหญ่ไปกับการ “ล้ม” ตัวบุคคล โดยมิได้
สัมผัสโครงสร้างที่เอื้อให้บุคคลนั้นเกิดขึ้นได้ตั้งแต่ต้น
1.2 เงื่อนไขของการก้าวข้าม
วรรณกรรมเปรียบเทียบชี้ว่าสังคมที่หลุดจากกับดักนี้มักเริ่มจากการสร้าง
institutional vocabulary — ภาษาและกรอบคิดที่พูดถึง “โครงสร้าง” ได้โดยไม่ต้อง
แปลเป็นชื่อคน[3] ในไทย ภาษาดังกล่าวเริ่มก่อตัว
ในคลื่นเยาวชนปี 2563 ที่พูดเรื่อง “มาตรา 112,” “ส.ว. 250,” “ศาลรัฐธรรมนูญ,” และ
“องคมนตรี” อย่างตรงไปตรงมา ซึ่งเป็นครั้งแรกในรอบหลายทศวรรษที่ขบวนการมวลชนให้น้ำหนัก
กับกลไกเชิงสถาบันมากกว่าตัวบุคคล ทั้งนี้การก้าวข้ามอย่างสมบูรณ์ยังต้องอาศัยการพัฒนา
การศึกษาทางการเมืองภาคพลเมืองในระดับมวลชนที่กว้างกว่าแกนนำและผู้ตาม
กับดักที่ 2 / SIX TRAPS
กับดักอารมณ์แทนการกระทำ
The Emotion-as-Action Trap in the Age of Platforms
คลื่นการเคลื่อนไหวหลังปี 2553 แตกต่างจากยุคก่อนในแง่สำคัญประการหนึ่ง: มันเกิดขึ้นบน
โครงสร้างพื้นฐานการสื่อสารที่เป็นของบริษัทเอกชนข้ามชาติ ซึ่งออกแบบมาเพื่อ
เพิ่มเวลาที่ผู้ใช้อยู่กับแพลตฟอร์ม ไม่ใช่เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพของการจัดตั้งทางการเมือง
Zeynep Tufekci เรียกลักษณะนี้ว่า networked protest paradox — ความสามารถในการ
ระดมคนเพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดด ขณะที่ความสามารถในการคงรูปและเจรจา
กลับอ่อนลง[4]
2.1 กลไกเชิงอัลกอริทึม
- การให้รางวัลกับความรุนแรงทางภาษา: เนื้อหาที่กระตุ้นอารมณ์แรงได้ engagement สูงกว่า
เนื้อหาวิเคราะห์ ระบบจึงขยายความโกรธและเสียดสี แต่หดเนื้อหาที่ต้องการความอดทนในการอ่าน
- การสร้างภาพลวงของการขยับ: การกดแชร์ การเปลี่ยนรูปโปรไฟล์ การติดแฮชแท็ก สร้างความรู้สึก
ว่าได้กระทำแล้ว ในขณะที่การกระทำนั้นไม่ได้เปลี่ยนสมดุลของอำนาจเชิงวัตถุ
- การแยกส่วนผู้สนับสนุน: ระบบแนะนำเนื้อหาสร้าง filter bubble ที่ทำให้ผู้ร่วมขบวน
เห็นเพียงพวกเดียวกัน และสร้างการประเมินขนาดพลังของตนที่สูงเกินจริง
- การสกัดคุณค่าทางอารมณ์: พลังทางอารมณ์ของขบวนการถูกแปลงเป็นรายได้โฆษณาของ
แพลตฟอร์ม ขณะที่องค์กรของขบวนการเองไม่ได้รับทุนเพียงพอในการทำงานระยะยาว
2.2 เงื่อนไขของการก้าวข้าม
การใช้แพลตฟอร์มโดยไม่ถูกแพลตฟอร์มใช้ ต้องอาศัย โครงสร้างคู่ขนาน ที่ผลิตได้ทั้ง
เนื้อหาเพื่อการระดม และเนื้อหาเพื่อการศึกษาทางการเมืองในระยะยาว ไม่ว่าจะเป็นสื่อทางเลือก
หนังสือ โรงเรียนภาคพลเมือง และกิจกรรมออฟไลน์ในระดับชุมชนที่ไม่ผ่านอัลกอริทึม ประสบการณ์
ของขบวนการในฮ่องกงและไต้หวันชี้ว่าการผสมผสานระหว่างเทคโนโลยีและโครงสร้างมนุษย์ที่พบหน้ากัน
เป็นเงื่อนไขขั้นต่ำของความยั่งยืน[6]
กับดักที่ 3 / SIX TRAPS
กับดักวีรชนนิยมและคดีกฎหมายทางการเมือง
The Hero-Worship Trap & the Weaponization of Criminal Law
กับดักนี้ทำงานร่วมกันระหว่างวัฒนธรรมภายในของขบวนการและเครื่องมือภายนอกของรัฐ เมื่อขบวนการ
ขาดโครงสร้างรองรับ สมาชิกย่อมหาที่พักใจด้วยการยกผู้นำเป็นสัญลักษณ์ และเมื่อสัญลักษณ์ชัด
รัฐก็เพียงต้องจัดการสัญลักษณ์นั้นด้วยเครื่องมือทางกฎหมายที่ออกแบบไว้ล่วงหน้า
3.1 วัฒนธรรมวีรชนนิยมภายในขบวนการ
ตั้งแต่รุ่นเสกสรรค์ ประเสริฐกุลและสุธรรม แสงประทุมในเหตุการณ์ 14 ตุลาคม 2516 มาจนถึง
รุ่นธนาธร จึงรุ่งเรืองกิจ ปิยบุตร แสงกนกกุล และพิธา ลิ้มเจริญรัตน์ในช่วงทศวรรษ 2560–2570
รูปแบบหนึ่งซ้ำรอย: ผู้นำถูกยกขึ้นเป็น “ความหวังของรุ่น” พลังของขบวนผูกไว้กับบุคคลหรือกลุ่ม
เล็ก ๆ อย่างแน่นแฟ้น และเมื่อผู้นำถูกถอดออกด้วยเครื่องมือใด ๆ ขบวนก็เคว้งคว้างทันที
นี่มิใช่ความผิดของผู้นำเหล่านั้นหรือของผู้สนับสนุน แต่เป็นลักษณะของสนามที่ขาด
โครงสร้างแจกจ่ายอำนาจ (distributed authority) สถาบันประชาธิปไตยในประเทศที่เปลี่ยนผ่าน
สำเร็จ เช่น เกาหลีใต้หลังปี 2530 ไต้หวันหลังปี 2539 หรือโปแลนด์หลัง Solidarity มักสร้าง
ชั้นของแกนนำระดับกลางจำนวนมากที่ทำงานต่อได้แม้ผู้นำหน้าเวทีเปลี่ยน[7]
3.2 เครื่องมือทางกฎหมายของรัฐ
ในทศวรรษ 2560–2570 รัฐไทยได้พัฒนาเครื่องมือทางกฎหมายสามชุดเพื่อจัดการผู้นำทางการเมือง
ที่ไม่เป็นที่ต้องการ ได้แก่
- การยุบพรรคโดยศาลรัฐธรรมนูญ: พรรคไทยรักไทย (2550), พลังประชาชน (2551), อนาคตใหม่
(2563), และก้าวไกล (2567) ถูกยุบต่อเนื่องกันกว่าทศวรรษครึ่ง พร้อมการตัดสิทธิ์ทางการเมืองของ
คณะกรรมการบริหารพรรค
- ประมวลกฎหมายอาญามาตรา 112 (หมิ่นพระบรมเดชานุภาพ): ข้อมูลของศูนย์ทนายความเพื่อ
สิทธิมนุษยชนในช่วงปี 2563–2568 บันทึกคดีไว้กว่า 270 คดี จำเลยจำนวนมากเป็นนักกิจกรรมเยาวชน
อายุต่ำกว่า 25 ปี บางรายเป็นเยาวชนอายุต่ำกว่า 18 ปีในช่วงที่กระทำความผิด
- มาตรา 116 (ยุยงปลุกปั่น) และกฎหมายคอมพิวเตอร์: ถูกใช้กว้างกว่ามาตรา 112 ในการ
ดำเนินคดีกับผู้แสดงออกทางการเมืองที่มิได้พาดพิงสถาบัน
3.3 เงื่อนไขของการก้าวข้าม
การก้าวข้ามกับดักนี้ต้องทำพร้อมกันสองด้าน: (ด้านใน) พัฒนาวัฒนธรรมองค์กรที่ไม่พึ่งพาผู้นำ
คนใดคนหนึ่ง สร้างกลไกผลัดเปลี่ยนตำแหน่ง การวิจารณ์ภายในที่ถูกปกป้อง และการฝึกอบรมแกนนำ
ระดับกลางจำนวนมาก; และ (ด้านนอก) ขยายการสนับสนุนทางกฎหมายแก่ผู้ถูกดำเนินคดี ผ่านองค์กรเช่น
ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน ไอลอว์ และกองทุนประกันตัว รวมถึงรณรงค์ระยะยาวเพื่อปฏิรูป
กฎหมายที่ใช้เป็นเครื่องมือทางการเมือง
กับดักที่ 4 / SIX TRAPS
กับดัก “ต้องชนะเดี๋ยวนี้”
The Urgency Trap & the Asymmetry of Political Time
ในทฤษฎีการต่อรอง (bargaining theory) มีข้อเสนอหนึ่งว่า “ผู้ที่ต้องการข้อตกลงมากกว่า
ย่อมได้ข้อตกลงที่แย่กว่า” หลักการเดียวกันนี้นำไปสู่การวิเคราะห์การเมืองของเวลา: ฝ่ายที่ถือว่า
“ต้องเกิดเดี๋ยวนี้” อยู่ในฐานะเสียเปรียบโครงสร้างต่อฝ่ายที่สามารถเล่นเกมยาวได้[9]
ในไทย ความไม่สมมาตรของเวลานี้ลึกเป็นพิเศษ เพราะระบอบมีทรัพยากรทางการเงิน สถาบัน
และการสืบทอดที่ต่อเนื่อง ขณะที่ขบวนการฝ่ายประชาธิปไตยอาศัยพลังที่ระเหยง่าย
4.1 วาทกรรม “ช่วงเวลาประวัติศาสตร์”
วาทกรรม “ถ้าไม่ชนะครั้งนี้ก็ไม่มีวันชนะ” เป็นเครื่องมือของฝ่ายเราเองที่ทำลายฝ่ายเรา
มันบังคับให้แกนนำต้องเร่งตัดสินใจ ผลักมวลชนไปเผชิญหน้าก่อนพร้อม และปิดกั้นทางเลือก
ของการถอยเชิงยุทธศาสตร์ เมื่อคลื่นนั้นจบลงโดยยังไม่ได้ชัยชนะเบ็ดเสร็จ — ซึ่งเป็นผลลัพธ์
ที่เกิดขึ้นบ่อยในประวัติศาสตร์การต่อสู้ของคนตัวเล็ก — ความรู้สึก “ล้มเหลว” จะลึกเกินจริง
และทำให้คนรุ่นต่อไปไม่กล้าเริ่ม
4.2 เงื่อนไขของการก้าวข้าม
Erica Chenoweth และ Maria Stephan พบจากฐานข้อมูลการเคลื่อนไหวทางการเมืองกว่า 323 กรณี
ทั่วโลกในช่วง 1900–2006 ว่าขบวนการที่ใช้วิธีสันติและมีฐานผู้เข้าร่วมกระจายตัว ประสบความสำเร็จ
ในอัตราเกือบสองเท่าของขบวนการที่ใช้ความรุนแรง และช่วงเวลาเฉลี่ยของการเปลี่ยนผ่านที่สำเร็จ
อยู่ที่ประมาณ 3 ปี[11] แต่นั่นคือช่วงของ “จุดแตกหัก”
ช่วงเวลาก่อนหน้าของการสะสมพลัง การสร้างเครือข่าย และการพัฒนาองค์กรมักกินเวลาหนึ่งถึงสองทศวรรษ
การรับรู้ช่วงเวลานี้อย่างสมจริงช่วยให้ขบวนการออกแบบยุทธศาสตร์ที่ไม่เผาพลังตัวเองก่อนถึง
จุดแตกหัก
กับดักที่ 5 / SIX TRAPS
กับดักประนีประนอมปลอม
The False-Reconciliation Trap: Lessons from 2023
การประนีประนอมเป็นเครื่องมือพื้นฐานของการเมืองประชาธิปไตย แต่ในสนามที่อำนาจไม่สมดุล
การประนีประนอมสามารถกลายเป็นเครื่องมือของการรักษาสถานภาพเดิม (status quo maintenance)
มากกว่าเครื่องมือของการเปลี่ยนผ่าน การแยกระหว่าง substantive compromise ที่ขยับ
กลไกสำคัญ กับ procedural compromise ที่แค่เปลี่ยนตัวผู้เล่น เป็นทักษะทางการเมืองที่
สำคัญที่สุดอย่างหนึ่ง[12]
5.1 การจัดตั้งรัฐบาลปี 2566 ในฐานะกรณีศึกษา
การเลือกตั้งทั่วไปเดือนพฤษภาคม 2566 มีผลลัพธ์ที่ชัดเจนในแง่ของเสียงประชาชน: พรรคก้าวไกล
ได้คะแนนเสียงลำดับหนึ่ง 151 ที่นั่ง ตามมาด้วยพรรคเพื่อไทย 141 ที่นั่ง ทั้งสองพรรคร่วมกับ
พรรคอื่น ๆ ฝ่ายประชาธิปไตยรวมเป็นแปดพรรคกว่า 312 ที่นั่งจาก 500 ที่นั่งในสภาผู้แทนราษฎร
อย่างไรก็ตาม กลไกรัฐธรรมนูญ 2560 กำหนดให้วุฒิสภาแต่งตั้ง 250 คนร่วมออกเสียงเลือกนายกรัฐมนตรี
และเสียงส่วนใหญ่ของวุฒิสภาปฏิเสธการสนับสนุนพิธา ลิ้มเจริญรัตน์ หัวหน้าพรรคก้าวไกล
[13]
หลังจากนั้นพรรคเพื่อไทยตัดสินใจแยกจากแนวร่วมเดิม และจัดตั้งรัฐบาลร่วมกับพรรคที่มีความสัมพันธ์
ใกล้ชิดกับรัฐบาล คสช. ก่อนหน้า รวมถึงพรรคภูมิใจไทย พรรคพลังประชารัฐ และพรรครวมไทยสร้างชาติ
ผู้สนับสนุนประชาธิปไตยแบ่งออกเป็นสองกลุ่ม: กลุ่มหนึ่งมองว่าเป็น “การทรยศเจตจำนงของผู้เลือกตั้ง”
อีกกลุ่มมองว่าเป็น “ความจำเป็นทางการเมืองเพื่อให้ประเทศเดินต่อได้โดยไม่ต้องเผชิญรัฐประหาร
รอบใหม่” ทั้งสองมุมมีเหตุผลของตัวเอง และเป็นหน้าที่ของนักวิชาการที่จะวิเคราะห์โดยไม่ตัดสิน
ความถูกต้องทางจริยธรรมในระดับปัจเจก
5.2 การวิเคราะห์เชิงโครงสร้าง
จากมุมมองเชิงโครงสร้าง คำถามที่ต้องถามไม่ใช่ “ใครถูก ใครผิด” แต่คือ “การประนีประนอม
ครั้งนี้ขยับกลไกสำคัญใดบ้าง”
| กลไก | สภาพก่อนปี 2566 | สภาพหลังปี 2566 |
|---|
| วุฒิสภาแต่งตั้ง | เลือกนายกฯ ร่วม | วาระสิ้นสุด 2567 แต่ระบบเลือกตั้งใหม่ยังจำกัด |
| ศาลรัฐธรรมนูญ | ตัดสินยุบพรรคและตัดสิทธิ์ | ยังใช้อำนาจเดิม (กรณียุบก้าวไกล 2567) |
| มาตรา 112 | ใช้ดำเนินคดีทางการเมืองเข้มข้น | ยังใช้ในระดับเดิม |
| องค์กรอิสระ | มีบทบาทเชิงการเมือง | ยังไม่ปฏิรูป |
| กองทัพในการเมือง | มีอิทธิพลโดยตรง | ยังมีอิทธิพลทางอ้อมผ่านบุคลากร |
ข้อสรุปเชิงวิเคราะห์คือ การประนีประนอมปี 2566 เป็น procedural compromise ในระดับสูง
กล่าวคือ เปลี่ยนผู้เล่นได้ แต่มิได้แตะกลไกเชิงโครงสร้างอย่างมีนัยสำคัญ ผลที่เห็นเป็นรูปธรรม
ที่สุดคือการยุบพรรคก้าวไกลในเดือนสิงหาคม 2567 ซึ่งเกิดขึ้นใต้รัฐบาลที่นำโดยพรรคเพื่อไทย
ชี้ว่ากลไกยุบพรรคยังทำงานเหมือนเดิมโดยไม่ขึ้นกับตัวรัฐบาล
5.3 เงื่อนไขของการก้าวข้าม
การไม่ตกในกับดักนี้ไม่ใช่การปฏิเสธการประนีประนอมทุกรูปแบบ ซึ่งจะทำให้ขบวนการโดดเดี่ยว
และสูญเสียอำนาจต่อรอง แต่คือการ พัฒนาเกณฑ์การตัดสิน ที่ชัดเจนก่อนเข้าสู่การเจรจา:
(ก) กลไกใดที่เราเรียกร้องให้ถูกแตะต้อง, (ข) กลไกใดที่เรายอมรับว่ายังไม่แตะได้ในรอบนี้,
และ (ค) เงื่อนไขใดที่หากไม่ได้ เราจะถอนตัว การประนีประนอมที่มีเกณฑ์ต่างจากการยอมจำนน
ที่ห่อด้วยถ้อยคำของความรอบคอบ
กับดักที่ 6 / SIX TRAPS
กับดักความรุนแรงในฐานะบทเรียน
The Trauma-as-Pedagogy Trap & Unhealed Wounds
สุดท้ายและลึกที่สุดคือกับดักของความรุนแรงทางประวัติศาสตร์ที่ไม่ได้รับการชำระ Paul Connerton
ในงานคลาสสิก How Societies Remember เสนอว่าความรุนแรงที่รัฐกระทำต่อประชาชนโดยไม่มี
การชำระความรับผิด จะกลายเป็น “ความจำของร่างกาย” (bodily memory) ที่ส่งต่อข้ามรุ่น
ผ่านท่าทีของพ่อแม่ คำเตือนของญาติ และความเงียบของสถาบันการศึกษา[14]
ในสังคมที่มีบาดแผลเช่นนี้ ความรุนแรงไม่จำเป็นต้องเกิดซ้ำเพื่อควบคุม เพียงการระลึกถึงมัน
ก็เพียงพอ
6.1 บาดแผลสามชั้นของสังคมไทย
- 6 ตุลาคม 2519: การสังหารหมู่นักศึกษาและประชาชนที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และบริเวณ
สนามหลวง ที่นำไปสู่รัฐประหารโดย พล.ร.อ.สงัด ชลออยู่ ในงานสำคัญของธงชัย วินิจจะกูล
ชี้ว่าเหตุการณ์นี้ถูก “ลืมอย่างตั้งใจ” ในประวัติศาสตร์ทางการและหลักสูตรโรงเรียนเป็นเวลากว่า
สี่ทศวรรษ สร้างสิ่งที่เขาเรียกว่า silenced memory[15]
- พฤษภาคม 2535: การสลายการชุมนุมต่อต้านรัฐบาลสุจินดา คราประยูร ด้วยกำลังทหาร
มีผู้เสียชีวิตตามตัวเลขทางการ 44 ราย และผู้สูญหายอีกจำนวนไม่เปิดเผย การชำระผ่าน
การนิรโทษกรรมสองฝ่ายและไม่มีการไต่สวนเต็มรูป
- เมษายน–พฤษภาคม 2553: การสลายการชุมนุมของแนวร่วมประชาธิปไตยต่อต้านเผด็จการ
แห่งชาติ (นปช.) บริเวณแยกคอกวัวและราชประสงค์ กรุงเทพฯ มีผู้เสียชีวิตกว่า 90 ราย
ส่วนใหญ่เป็นพลเรือน รวมถึงนักข่าวญี่ปุ่นและอิตาลี การดำเนินคดีกับเจ้าหน้าที่รัฐถูกยุติ
ส่วนใหญ่ในช่วงหลังรัฐประหาร 2557[16]
6.2 กลไกการส่งต่อบาดแผล
การศึกษาด้าน intergenerational trauma ชี้ว่าบาดแผลทางการเมืองที่ไม่ได้ชำระส่งผ่านรุ่นผ่าน
อย่างน้อยสี่ช่องทาง: (ก) การห้ามพูดในครัวเรือน, (ข) การสอนประวัติศาสตร์แบบเลือกจำ,
(ค) การรักษาผู้กระทำไว้ในตำแหน่งสถาบัน, และ (ง) การไม่มีพิธีกรรมร่วมของการรำลึก[17]
ในไทย ทั้งสี่ช่องทางนี้ทำงานอย่างแข็งขัน พ่อแม่ที่ผ่านความกลัวของเหตุการณ์ 2519 มักเตือนลูก
ว่า “อย่ายุ่งการเมือง” โดยไม่เล่าเหตุผล หนังสือเรียนแทบไม่กล่าวถึงการสังหารหมู่ 2519 หรือ
เหตุการณ์ 2553 เจ้าหน้าที่รัฐที่เกี่ยวข้องกับการใช้กำลังหลายคนยังคงดำรงตำแหน่งในเวลาต่อมา
และไม่มีอนุสรณ์สถานแห่งชาติสำหรับเหตุการณ์เหล่านี้
6.3 เงื่อนไขของการก้าวข้าม
การก้าวข้ามกับดักนี้ต้องการกระบวนการที่มากกว่าการจัดการกฎหมาย — มันต้องการ
งานทางวัฒนธรรมขนาดใหญ่ ที่เกี่ยวข้องกับการบันทึกประวัติศาสตร์ปากเปล่า การสร้าง
สื่อและวรรณกรรมที่เล่าเรื่องเหล่านี้ได้ การวิจัยทางวิชาการที่เข้าถึงได้ในวงกว้าง การรวบรวม
รายชื่อผู้เสียชีวิตและสูญหาย และการสนับสนุนทางจิตวิทยาแก่ครอบครัวผู้ได้รับผลกระทบ
ไม่จำเป็นว่าทุกอย่างต้องเกิดพร้อมกัน แต่ต้องเริ่มและดำเนินต่อเนื่อง เพราะการชำระบาดแผล
ทางประวัติศาสตร์เป็นเงื่อนไขขั้นต่ำของประชาธิปไตยที่ผู้คนไม่ต้องกลัว
สังเคราะห์ / SYNTHESIS
กลไกหกชุดเป็นเครือข่าย มิใช่รายการ
The Traps as an Interlocking System
การนำเสนอกับดักทั้งหกในรูปแบบรายการอาจสร้างความเข้าใจผิดว่ากับดักแต่ละชุดเป็นอิสระ
จากกัน ข้อเสนอสำคัญของบทความนี้คือ กับดักเหล่านี้ทำงานเป็น ระบบที่เชื่อมกัน และ
เสริมกำลังซึ่งกันและกัน:
- กับดักผู้ร้ายคนเดียว สร้างเงื่อนไขให้ กับดักวีรชนนิยมเกิดในฝ่ายตรงข้าม (เมื่อสังคม
ต้องมีผู้ร้าย ฝ่ายตรงข้ามของผู้ร้ายก็ถูกยกเป็นวีรบุรุษโดยอัตโนมัติ)
- วีรชนนิยม ทำให้ง่าย ต่อการใช้กฎหมายดำเนินคดีเชิงยุทธศาสตร์ เพราะรัฐรู้ว่าเป้าหมาย
ใดหากโดนจัดการแล้วขบวนทั้งหมดจะสั่น
- คดี 112/116 สร้างความเร่ง ในผู้ร่วมขบวนให้รู้สึกว่าต้องปกป้องสหายทันที
ซึ่งกระตุ้นกับดัก urgency
- urgency ทำให้ยอมรับ การประนีประนอมปลอมง่ายขึ้น เพราะ “อย่างน้อยก็ดีกว่าไม่มีอะไร”
- การประนีประนอมปลอม สร้างความรู้สึกว่าถูกทรยศ ซึ่งเพิ่มความรุนแรงทางอารมณ์
บนแพลตฟอร์มและกระตุ้นกับดักอารมณ์แทนการกระทำ
- และทั้งหมดนี้วางอยู่บน บาดแผลทางประวัติศาสตร์ที่ไม่ชำระ ซึ่งทำให้ความกลัวของพ่อแม่
ความเงียบของสถาบัน และความไม่เชื่อมั่นต่อความเปลี่ยนแปลงเป็นมรดกเริ่มต้นของคนรุ่นใหม่
ทุกรุ่น
การเปลี่ยนผ่านประชาธิปไตยที่ยั่งยืนจึงไม่ใช่การ “โค่น” กับดักใดกับดักหนึ่ง แต่คือการ
ค่อย ๆ ตัดเส้นเชื่อมระหว่างกับดัก ผ่านการสร้างสถาบันคู่ขนาน ชั้นแกนนำระดับกลาง
โครงสร้างการเรียนรู้ระหว่างรุ่น และการชำระบาดแผลทางวัฒนธรรม
— บทความฉบับนี้
ข้อเสนอเชิงปฏิบัติ 5 ประการ
- โรงเรียนภาคพลเมืองกระจายพื้นที่ เพื่อฝึกแกนนำระดับกลางจำนวนมาก ลดการพึ่งพา
ผู้นำหน้าเวที
- กลไกเอกสารและบันทึกประวัติศาสตร์ ที่เก็บประสบการณ์ของแต่ละคลื่นไว้อย่างเป็นระบบ
เพื่อการส่งต่อข้ามรุ่น
- โครงสร้างสนับสนุนผู้ได้รับผลกระทบ ทั้งกองทุนประกันตัว ทีมทนายอาสา และการสนับสนุน
ทางจิตวิทยาสำหรับครอบครัว
- สื่อทางเลือกระยะยาว ที่ไม่พึ่งอัลกอริทึมแพลตฟอร์ม และมีโมเดลธุรกิจที่ไม่ต้องพึ่ง
ทุนใหญ่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง
- เวทีการเมืองข้ามรุ่นและข้ามขั้ว ที่รักษาความเคารพซึ่งกันและกัน แม้ในความเห็นต่าง
เพื่อฝึกวินัยของการประนีประนอมที่มีเกณฑ์
บทส่งท้าย
บทความนี้มิได้อ้างว่าเสนอคำตอบครบทุกข้อ หรือว่าขบวนการประชาธิปไตยไทยล้มเหลวโดยสิ้นเชิง
ตรงกันข้าม หากเราอ่านประวัติศาสตร์ครึ่งศตวรรษหลังอย่างตรงไปตรงมา จะพบว่าแต่ละคลื่น
ได้ขยับเส้นบรรทัดฐานของสังคมไทยไปข้างหน้า สิ่งที่พูดไม่ได้ในปี 2519 พูดได้ในปี 2549
สิ่งที่พูดไม่ได้ในปี 2549 พูดได้ในปี 2563 เพดานของความกลัวในคนรุ่นใหม่ต่ำลงจริง
และพรรคการเมืองที่สะท้อนเจตจำนงของประชาชนยังเกิดใหม่ได้แม้ถูกยุบซ้ำ
โศกนาฏกรรมที่แท้จึงไม่ใช่การที่คนลุกขึ้น แต่คือการที่คนลุกขึ้นโดยไม่รู้ว่ากำลังลุกขึ้นใน
สนามแบบใด ไม่รู้ว่าศัตรูคือเครือข่ายไม่ใช่บุคคล ไม่รู้ว่าเวลาคืออาวุธที่ระบอบถืออยู่
ไม่รู้ว่าชัยชนะที่ยั่งยืนวัดด้วยทศวรรษไม่ใช่ฤดูกาล และไม่รู้ว่าบาดแผลของรุ่นก่อนกำลัง
กำกับทางเลือกของรุ่นตนเอง เมื่อความรู้เหล่านี้ถูกสร้าง ส่งต่อ และฝึกฝนในทุกระดับของสังคม
กับดักทั้งหกจะค่อย ๆ หมดพลัง และการเปลี่ยนผ่านที่สะสมช้า ๆ ของคนตัวเล็กจะกลายเป็นสิ่งที่
ใครก็พากลับไปจุดเดิมไม่ได้อีก
รายการอ้างอิง
- Tilly, Charles. (2004). Social Movements, 1768–2004. Paradigm Publishers.
- McCargo, Duncan. (2005). “Network Monarchy and Legitimacy Crises in Thailand.” The Pacific Review, 18(4), 499–519.
- Skocpol, Theda. (1979). States and Social Revolutions: A Comparative Analysis of France, Russia, and China. Cambridge University Press.
- Tufekci, Zeynep. (2017). Twitter and Tear Gas: The Power and Fragility of Networked Protest. Yale University Press.
- ศูนย์ทนายความเพื่อสิทธิมนุษยชน (TLHR). รายงานสถิติการดำเนินคดีทางการเมือง, 2563–2568.
- Lee, Francis L.F., & Chan, Joseph M. (2018). Media and Protest Logics in the Digital Era: The Umbrella Movement in Hong Kong. Oxford University Press.
- Cumings, Bruce. (2005). Korea’s Place in the Sun: A Modern History (updated ed.). W. W. Norton.
- ศาลรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย. คำวินิจฉัยที่ 10/2567 (7 สิงหาคม 2567).
- Schelling, Thomas C. (1960). The Strategy of Conflict. Harvard University Press.
- Kim, Sunhyuk. (2000). The Politics of Democratization in Korea: The Role of Civil Society. University of Pittsburgh Press.
- Chenoweth, Erica, & Stephan, Maria J. (2011). Why Civil Resistance Works: The Strategic Logic of Nonviolent Conflict. Columbia University Press.
- Przeworski, Adam. (1991). Democracy and the Market: Political and Economic Reforms in Eastern Europe and Latin America. Cambridge University Press.
- คณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.). รายงานผลการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรเป็นการทั่วไป 14 พฤษภาคม 2566.
- Connerton, Paul. (1989). How Societies Remember. Cambridge University Press.
- Winichakul, Thongchai. (2020). Moments of Silence: The Unforgetting of the October 6, 1976, Massacre in Bangkok. University of Hawai‘i Press.
- คณะกรรมการอิสระตรวจสอบและค้นหาความจริงเพื่อการปรองดองแห่งชาติ (คอป.). รายงานฉบับสมบูรณ์ (กันยายน 2555).
- Hirsch, Marianne. (2012). The Generation of Postmemory: Writing and Visual Culture After the Holocaust. Columbia University Press.
- Hayner, Priscilla B. (2011). Unspeakable Truths: Transitional Justice and the Challenge of Truth Commissions (2nd ed.). Routledge.
หมายเหตุ: การอ้างอิงที่เป็นภาษาอังกฤษได้รับการเรียบเรียงเพื่อประกอบการค้นคว้าของผู้อ่าน
ข้อมูลสถิติของคดีทางการเมืองในประเทศไทยอาจปรับเปลี่ยนตามรายงานฉบับล่าสุดของหน่วยงานที่อ้างถึง
.jpg){kind=link}